जंतर- मंतर मराठी माहिती | Jantar - Mantar Marathi Mahiti 

प्रस्तावना

Jantar - Mantar Marathi Mahiti  मित्रांनो ,आज आपण जंतर- मंतर मराठी माहिती | Jantar Mantar Marathi Mahiti या विषयावर आजचा मुख्य लेख लिहिण्यासाठी हाती घेतला आहे. मित्रांनो तुम्ही हा लेक वाचल्यानंतर आपणास आवडल्यास आपल्या वाचक प्रेमी मित्रांना वाचण्यासाठी आवश्यक शेअर करा. ही नम्र विनंती.

Jantar - Mantar Marathi Mahiti 

भारताच्या इतिहासात विज्ञान आणि कलेला नेहमीच मानाचे स्थान होते. त्याचे एक जिवंत उदाहरण म्हणजे "जंतर-मंतर". जंतर-मंतर म्हणजे फक्त दगडी बांधकामे नाहीत, Jantar - Mantar Marathi Mahiti तर ती 18 व्या शतकातील खगोलशास्त्राची प्रयोगशाळा आहेत.

 भारतात एकूण 5 जंतर-मंतर आहेत - जयपूर, दिल्ली, उज्जैन, मथुरा आणि वाराणसी. यापैकी जयपूरचे जंतर-मंतर हे सर्वात मोठे आणि सर्वात प्रसिद्ध आहे. ते UNESCO च्या जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीतही समाविष्ट आहे."जंतर" म्हणजे यंत्र आणि "मंतर" म्हणजे मोजणे. थोडक्यात, "मोजण्याची यंत्रे" असा त्याचा अर्थ होतो.Jantar - Mantar Marathi Mahiti 

 इतिहास आणि निर्मिती Jantar - Mantar Marathi Mahiti 

जंतर-मंतरची निर्मिती जयपूरचे संस्थापक आणि महान खगोलशास्त्रज्ञ, गणितज्ञ तसेच जयपूर संस्थानाचे महाराजा सवाई जयसिंग द्वितीय यांनी केली. सवाई जयसिंग यांना खगोलशास्त्राची खूप आवड होती. 18 व्या शतकात त्यांना असे जाणवले की, त्यांच्या काळात वापरली जाणारी खगोलशास्त्रीय तक्ते आणि उपकरणे अचूक नव्हती. त्यामुळे त्यांनी स्वतःची वेधशाळा बांधण्याचे ठरवले. Jantar - Mantar Marathi Mahiti 

1724 ते 1734 या काळात त्यांनी भारतातील 5 ठिकाणी जंतर-मंतर बांधले. यामागचा उद्देश होता - खगोलीय घटनांची अचूक माहिती मिळवणे, पंचांग तयार करणे आणि वेळेची अचूक गणना करणे. त्यांनी अनेक देशांतील खगोलशास्त्रज्ञांना एकत्र आणून त्यांच्याशी चर्चा केली आणि मग ही भव्य वेधशाळा उभी राहिली.Jantar - Mantar Marathi Mahiti 

जयपूरचे जंतर-मंतर - वैशिष्ट्ये

जयपूरचे जंतर-मंतर हे सिटी पॅलेसच्या जवळ 18,000 चौरस मीटर जागेत पसरले आहे. येथे एकूण 19 मोठी वास्तुशिल्पीय खगोलशास्त्रीय यंत्रे आहेत. ही सर्व यंत्रे दगड, संगमरवर आणि पितळेपासून बनवलेली आहेत. याची सर्वात मोठी गोष्ट म्हणजे ही यंत्रे आजही 100% अचूकपणे काम करतात.Jantar - Mantar Marathi Mahiti 

जयपूरचे जंतर-मंतर 3 मुख्य भागात विभागले आहे:

 1. प्रमुख यंत्रे आणि त्यांचे कार्य

सम्राट यंत्र  

हे जगातील सर्वात मोठे सूर्यघड्याळ आहे. याची उंची 27 मीटर आहे. याच्या दोन्ही बाजूला असलेल्या त्रिकोणी भागाला "ग्नोमोन" म्हणतात. याच्या सावलीवरून दिवसाची वेळ 2 सेकंदांच्या अचूकतेने सांगता येते. याशिवाय सूर्याच्या स्थानावरून ऋतू आणि राशींची माहितीही मिळते 'Jantar - Mantar Marathi Mahiti .'

जयप्रकाश यंत्र  

ही दोन अवतल गोलाकार रचना आहेत. यांच्या आतील पृष्ठभागावर आकाशाचा नकाशा कोरलेला आहे. यामध्ये उभे राहून माणूस स्वतःच "राशीचक्र" बनतो. यामुळे ताऱ्यांची स्थिती, सूर्याचे भ्रमण आणि ग्रहांची गती मोजता येते.

राम यंत्र  

ही दोन दंडगोलाकार इमारती आहेत. यांच्या आत उंच भिंती आणि त्यावर स्केल केलेले आहेत. याच्या साहाय्याने खगोलीय वस्तूंची उंची, अझिमुथ आणि उंचीचा कोन मोजला जातो.

नाडी वलय यंत्र  

ही दोन वर्तुळाकार रचना आहेत. एक उत्तर गोलार्धासाठी आणि दुसरी दक्षिण गोलार्धासाठी. यामुळे जगातील कोणत्याही ठिकाणाची स्थानिक वेळ काढता येते.

राशी वलय यंत्र  

ही 12 यंत्रे आहेत. प्रत्येक राशीसाठी एक. यामुळे सूर्य कोणत्या राशीत आहे हे अचूकपणे सांगता येते.

मिस्र यंत्र  

हे एक संमिश्र यंत्र आहे. यात 5 वेगवेगळ्या यंत्रांचा समावेश आहे. याच्या साहाय्याने सर्वात लहान दिवस, सर्वात मोठा दिवस आणि विषुव दिवस ठरवता येतो.

2. वास्तुकला आणि विज्ञान

जंतर-मंतरची रचना करताना सवाई जयसिंग यांनी कोणतेही लोखंड किंवा सिमेंट वापरले नाही. सर्व यंत्रे दगडावर कोरलेली आहेत जेणेकरून उन्हा-पावसामुळे त्यात फरक पडू नये. येथील सर्व मापे "हस्त" आणि "अंगुल" या पारंपरिक भारतीय मापांमध्ये आहेत. यंत्रांची दिशा आणि कोन हे जयपूरच्या अक्षांश आणि रेखांशानुसार ठरवले आहेत. म्हणूनच जयपूरचे जंतर-मंतर जगभरातील इतर वेधशाळांपेक्षा वेगळे आहे.Jantar - Mantar Marathi Mahiti 

इतर 4 जंतर-मंतर

1. दिल्लीचे जंतर-मंतर: हे 1724 मध्ये बांधले गेले. येथे सम्राट यंत्र, जयप्रकाश यंत्र आणि राम यंत्र आहेत. कुतुबमिनारजवळ असलेले हे ठिकाण आजही पर्यटकांचे आकर्षण आहे.

2. उज्जैनचे जंतर-मंतर: उज्जैन हे प्राचीन काळापासून खगोलशास्त्राचे केंद्र आहे. येथील जंतर-मंतर कर्कवृत्तावर आहे. येथे "नाडी वलय" खूप प्रसिद्ध आहे.

3. वाराणसीचे जंतर-मंतर: हे गंगा नदीच्या काठावर आहे. येथे सूर्यास्तानंतर ताऱ्यांचे निरीक्षण करण्यासाठी विशेष यंत्रे आहेत.

4. मथुराचे जंतर-मंतर: हे आता अस्तित्वात नाही. औरंगजेबाच्या काळात ते पाडण्यात आले.

 जंतर-मंतरचे महत्त्व

1.  वैज्ञानिक महत्त्व: 300 वर्षांपूर्वी कोणतेही दुर्बिण किंवा आधुनिक तंत्रज्ञान नसताना केवळ दगडी यंत्रांच्या साहाय्याने ग्रहण, संक्रांती, सूर्योदय-सूर्यास्ताची वेळ काढणे ही मोठी गोष्ट आहे.

2.  सांस्कृतिक महत्त्व: हे भारताच्या वैज्ञानिक प्रगतीचे प्रतीक आहे. यामुळे आपल्याला कळते की, भारतात विज्ञानाला किती महत्त्व होते.

3.  पर्यटन: दरवर्षी लाखो भारतीय आणि परदेशी पर्यटक जयपूरचे जंतर-मंतर पाहायला येतात. रात्री येथे "लाइट अँड साऊंड शो" पण होतो.

4.  शैक्षणिक महत्त्व: शाळा-कॉलेजमधील विद्यार्थ्यांसाठी हे एक जिवंत प्रयोगशाळा आहे.

 आजचे जंतर-मंतर

सध्या भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाकडून जंतर-मंतरची देखभाल केली जाते. 2010 मध्ये जयपूरच्या जंतर-मंतरला UNESCO ने "जागतिक वारसा स्थळ" म्हणून घोषित केले. आजच्या काळात उपग्रह आणि संगणक असले तरीही जंतर-मंतरमधील गणना अचूक असते. यामुळे शास्त्रज्ञांनाही आश्चर्य वाटते.Jantar - Mantar Marathi Mahiti 

भेट देण्याची माहिती

ठिकाण: त्रिपोलिया बाजार, जयपूर, राजस्थान  

वेळ: सकाळी 9 ते संध्याकाळी 5  

प्रवेश शुल्क: भारतीयांसाठी 50 रुपये, परदेशी नागरिकांसाठी 200 रुपये  

जवळचे ठिकाण: सिटी पॅलेस, हवा महल, गोविंददेवजी मंदिर

निष्कर्ष

जंतर-मंतर हे केवळ पर्यटन स्थळ नाही. "Jantar - Mantar Marathi Mahiti " ते आपल्या पूर्वजांच्या बुद्धिमत्ता, विज्ञाननिष्ठा आणि दूरदृष्टीचे प्रतीक आहे. सवाई जयसिंग यांनी 300 वर्षांपूर्वी जे स्वप्न पाहिले, ते आजही आपल्याला प्रेरणा देते. "जुन्या काळातही भारत विज्ञानात पुढे होता" याचा अभिमान आपल्याला जंतर-मंतर पाहिल्यावर नक्कीच वाटतो. जर तुम्ही जयपूरला गेलात तर गुलाबी नगरीचे सौंदर्य पाहण्यासोबतच जंतर-मंतरला नक्की भेट द्या. कारण ते पाहणे म्हणजे इतिहास, विज्ञान आणि कला यांचा एकत्रित अनुभव घेण्यासारखे आहे.

सारांश

जंतर-मंतर ही 18 व्या शतकातील खगोलशास्त्रीय वेधशाळा आहे. जयपूरचे संस्थापक महाराजा सवाई जयसिंग द्वितीय यांनी 1724 ते 1734 दरम्यान भारतात 5 ठिकाणी ती बांधली. यापैकी जयपूरचे जंतर-मंतर सर्वात मोठे असून 2010 मध्ये UNESCO ने त्याला जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा दिला. येथे सम्राट यंत्र, जयप्रकाश यंत्र, राम यंत्र अशी 19 मोठी दगडी यंत्रे आहेत. यांच्या साहाय्याने वेळ, ग्रहण, ताऱ्यांची स्थिती आणि पंचांग अचूकपणे मोजले जाते. दगड आणि संगमरवरापासून बनलेली ही यंत्रे आजही कार्यरत आहेत. जंतर-मंतर हे भारतीय विज्ञान आणि वास्तुकलेचे अभिमानास्पद प्रतीक आहे.Jantar - Mantar Marathi Mahiti 

FAQ

1. प्रश्न: जंतर-मंतर म्हणजे काय?  

उत्तर: जंतर-मंतर म्हणजे 18 व्या शतकात बांधलेली खगोलीय यंत्रांची वेधशाळा आहे.

2. प्रश्न: जंतर-मंतरची निर्मिती कोणी केली?  

उत्तर: जयपूरचे संस्थापक महाराजा सवाई जयसिंग द्वितीय यांनी जंतर-मंतरची निर्मिती केली.

3. प्रश्न: भारतात एकूण किती जंतर-मंतर आहेत?  

उत्तर: भारतात एकूण 5 जंतर-मंतर आहेत - जयपूर, दिल्ली, उज्जैन, मथुरा आणि वाराणसी.

4. प्रश्न: सर्वात मोठे जंतर-मंतर कोणते?  

उत्तर: जयपूरचे जंतर-मंतर हे सर्वात मोठे आणि सर्वात प्रसिद्ध आहे.

5. प्रश्न: "जंतर" आणि "मंतर" या शब्दांचा अर्थ काय?  

उत्तर: "जंतर" म्हणजे यंत्र आणि "मंतर" म्हणजे मोजणे असा अर्थ होतो.

विविध विषयावर माहिती प्राप्त करण्यासाठी  आवश्यक खालील लेख वाचा

नवीन शैक्षणिक धोरण 2020 मराठी माहिती