डॉ. होमी भाभा मराठी माहिती  | Dr. Homi Bhabha ln Marathi Mahiti 

प्रस्तावना 

Dr. Homi Bhabha ln Marathi Mahiti  मित्रांनो, आज आपण अतिशय महत्त्वपूर्ण विषयावर लेख लिहिण्यासाठी हाती घेतला आहे. आजच्या लेखात आपण डॉ. होमी  भाभा मराठी माहिती  | Dr. Homi  Bhabha ln Marathi Mahiti यांच्या संदर्भातील सविस्तर माहिती आजच्या लेखात स्पष्टपणे नमूद करणार आहे. हा लेख मित्रांनो आपण वाचल्यानंतर आवडल्यास आपल्या वाचक प्रेमी बंधू आणि भगिनींना आवश्यक व हमखास वाचण्यासाठी शेअर करा. चला तर या  डॉ. होमी  भाभा  लेखातून संपूर्ण माहिती आता आपण या लेखात स्पष्ट करणार आहे .

 Dr. Homi Bhabha ln Marathi Mahiti 

स्वातंत्र्यानंतर भारताला विज्ञानाच्या बळावर स्वावलंबी बनवण्याचे स्वप्न पाहणारे दूरदर्शी शास्त्रज्ञ म्हणजे डॉ. होमी भाभा. ज्यांनी 'अणुऊर्जा' हा शब्द भारताच्या विकासाशी जोडला,Dr. Homi Bhabha ln Marathi Mahiti  ते भारताच्या अणुयुगाचे शिल्पकार! केंब्रिजमधील आरामदायी जीवन सोडून मातृभूमीसाठी परतलेले डॉ. भाभा, TIFR आणि BARC च्या रूपाने त्यांनी तरुण वैज्ञानिकांची फळी उभी केली. 'विज्ञानाद्वारे देशसेवा' हा मंत्र देणारे डॉ. भाभा प्रत्येक भारतीयासाठी प्रेरणास्थान आहेत. त्यांची जिद्द, राष्ट्रनिष्ठा आणि अफाट बुद्धिमत्ता आजही आपल्याला 'नवभारत' घडवण्याची ऊर्जा देते.

भारताला विज्ञानाच्या नकाशावर महासत्ता बनवणारे, ज्यांच्या दूरदृष्टीमुळे आज भारत अणुऊर्जा क्षेत्रात स्वयंपूर्ण आहे, असे एक नाव म्हणजे डॉ. होमी जहांगीर भाभा. "भारतीय अणुकार्यक्रमाचे जनक" म्हणून ओळखले जाणारे डॉ. भाभा केवळ शास्त्रज्ञ नव्हते, तर एक उत्तम प्रशासक, कलाकार आणि देशभक्त होते. त्यांच्याशिवाय भारताच्या वैज्ञानिक प्रगतीचा इतिहास अपूर्ण आहे.Dr. Homi  Bhabha ln Marathi Mahiti

बालपण आणि शिक्षण: प्रतिभेची पहिली चाहूल

डॉ. होमी भाभा यांचा जन्म 30 ऑक्टोबर 1909 रोजी मुंबईतील एका प्रसिद्ध पारशी कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील जहांगीर भाभा हे नामवंत कायदेपंडित होते. घरातच विज्ञान आणि कलेचे संस्कार असल्याने लहानपणापासूनच होमींना भौतिकशास्त्र आणि चित्रकलेची आवड होती.Dr. Homi  Bhabha ln Marathi Mahiti

त्यांचे शालेय शिक्षण मुंबईतील कॅथेड्रल अँड जॉन कॉनन स्कूल आणि एल्फिन्स्टन कॉलेजमध्ये झाले. वयाच्या 15 व्या वर्षीच त्यांनी सिनियर केंब्रिज परीक्षा सन्मानाने उत्तीर्ण केली. वडिलांची इच्छा होती की त्यांनी इंजिनिअर व्हावे आणि टाटा स्टीलमध्ये काम करावे. त्यामुळे 1927 मध्ये ते केंब्रिजच्या गॉनव्हिल अँड कीज कॉलेजमध्ये मेकॅनिकल इंजिनिअरिंग शिकण्यासाठी गेले. Dr. Homi  Bhabha ln Marathi Mahiti

मात्र, होमींचे मन भौतिकशास्त्रात रमले होते. त्यांनी वडिलांना पत्र लिहून सांगितले, "मला भौतिकशास्त्राची सेवा करायची आहे, इंजिनिअरिंगची नाही." वडिलांनी मोठ्या मनाने त्यांना परवानगी दिली, पण एक अट घातली - "पहिला दर्जा मिळव आणि मग भौतिकशास्त्राचा अभ्यास कर." होमींनी ती अट पूर्ण केली. 1930 मध्ये ते मेकॅनिकल इंजिनिअरिंग ट्रायपॉसमध्ये प्रथम श्रेणीत उत्तीर्ण झाले. त्यानंतर त्यांनी गणिताचा अभ्यास केला आणि 1932 मध्ये सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रात पीएच.डी. मिळवली.Dr. Homi Bhabha ln Marathi Mahiti

 संशोधन आणि 'भाभा स्कॅटरिंग'

केंब्रिजमधील कॅव्हेंडिश प्रयोगशाळेत नोबेल विजेते पॉल डिरॅक यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी संशोधन केले. 1933 मध्ये त्यांनी अणुकेंद्रकीय भौतिकशास्त्रात पहिला शोधनिबंध प्रसिद्ध केला. 1935 मध्ये त्यांनी 'कॉस्मिक किरणांचा शॉवर' कसा तयार होतो याचे स्पष्टीकरण दिले. इलेक्ट्रॉन-पॉझिट्रॉन स्कॅटरिंगची जी प्रक्रिया त्यांनी मांडली, ती आजही भौतिकशास्त्रात 'भाभा स्कॅटरिंग' म्हणून ओळखली जाते. याच कामासाठी त्यांना 1941 मध्ये रॉयल सोसायटीचे फेलो म्हणून निवडले गेले. वयाच्या 31 व्या वर्षी हा सन्मान मिळवणारे ते पहिले भारतीय होते.Dr. Homi  Bhabha ln Marathi Mahiti

भारतात परत आणि TIFR ची स्थापना1939 मध्ये सुट्टीसाठी भारतात आलेले होमी भाभा दुसऱ्या महायुद्धामुळे इथेच अडकले. ही घटना भारताच्या दृष्टीने वरदान ठरली. बंगळुरूच्या इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समध्ये त्यांनी कॉस्मिक रे रिसर्च युनिट सुरू केले. 'Dr. Homi  Bhabha ln Marathi Mahiti 'त्यांची खरी दूरदृष्टी इथेच दिसली. भारत स्वतंत्र झाल्यावर देशाला ऊर्जेसाठी इतरांवर अवलंबून राहावे लागू नये, यासाठी अणुऊर्जा विकसित केली पाहिजे, हे त्यांनी ओळखले. उद्योगपती जे.आर.डी. टाटा यांच्या मदतीने त्यांनी 1945 मध्ये टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च (TIFR) ची स्थापना केली. मुंबईतील हे संस्थाच पुढे भारतातील अणुसंशोधनाचे माहेरघर बनले. TIFR हे त्यांचे 'मंदिर' होते.

भारतीय अणुऊर्जा कार्यक्रमाचा पाया

स्वातंत्र्यानंतर पंडित नेहरूंनी डॉ. भाभा यांच्यावर पूर्ण विश्वास टाकला. 1948 मध्ये डॉ. भाभा यांच्या अध्यक्षतेखाली अणुऊर्जा आयोगाची स्थापना झाली. 1954 मध्ये अणुऊर्जा खात्याची स्थापना झाली आणि भाभा त्याचे पहिले सचिव झाले. Dr. Homi  Bhabha ln Marathi Mahiti

त्यांचे ध्येय स्पष्ट होते - "अणुऊर्जेचा उपयोग फक्त वीजनिर्मितीसाठी नव्हे, तर शेती, वैद्यक आणि उद्योगधंद्यांसाठीही केला पाहिजे." याच धोरणाला 'त्रिस्तरीय अणुऊर्जा कार्यक्रम' म्हणतात. भारताकडे युरेनियम कमी पण थोरियम प्रचंड आहे. थोरियमचा वापर करून भारताला हजारो वर्षे पुरेल इतकी ऊर्जा निर्माण करण्याचे स्वप्न त्यांनी पाहिले.त्यांच्याच प्रयत्नांतून 1956 मध्ये आशिया खंडातील पहिली अणुभट्टी 'अप्सरा' ट्रॉम्बे येथे कार्यान्वित झाली. ही भट्टी पूर्णपणे भारतीय शास्त्रज्ञांनी बांधली होती. त्यानंतर CIRUS आणि ZERLINA या भट्ट्या उभारल्या गेल्या. ट्रॉम्बे येथील अणुऊर्जा आस्थापनाला आज 'भाभा अणुसंशोधन केंद्र' (BARC) म्हणून ओळखले जाते.Dr. Homi  Bhabha ln Marathi Mahiti

 शास्त्रज्ञाबरोबरच एक कलाकार आणि प्रशासक

डॉ. भाभा केवळ शास्त्रज्ञ नव्हते. ते उत्तम चित्रकार होते, संगीतप्रेमी होते आणि वृक्षप्रेमीही होते. TIFR आणि BARC च्या कॅम्पसची रचना, तिथली बाग, तिथल्या भिंतींवरील चित्रे - या सर्वांत त्यांची कलात्मक दृष्टी दिसते. ते म्हणत, "विज्ञान आणि कला या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत." Dr. Homi  Bhabha ln Marathi Mahiti एक प्रशासक म्हणून त्यांनी शेकडो तरुण शास्त्रज्ञांना संधी दिली. डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम, डॉ. राजा रमण्णा, डॉ. एच.एन. सेठना यांच्यासारखे दिग्गज त्यांच्याच मार्गदर्शनाखाली घडले. ते नेहमी म्हणत, "भारताने विज्ञानात मोठी झेप घ्यायची असेल तर तरुणांवर विश्वास ठेवला पाहिजे."

.अकाली निधन आणि वारसा

24 जानेवारी 1966 रोजी व्हिएन्ना येथे अणुऊर्जा परिषदेसाठी जात असताना एअर इंडियाच्या विमानाचा माँट ब्लाँक पर्वतावर अपघात झाला आणि डॉ. भाभा यांचे अकाली निधन झाले. वयाच्या अवघ्या 56 व्या वर्षी भारताने एक महान सुपुत्र गमावला. त्यांच्या मृत्यूबाबत आजही अनेक तर्कवितर्क लढवले जातात ".Dr. Homi Bhabha ln Marathi  ", डॉ. भाभा शरीराने गेले तरी त्यांचे कार्य अमर आहे. आज भारत अणुऊर्जा संपन्न देश आहे, पोखरणची अणुचाचणी करू शकला, न्यूक्लियर पाणबुड्या बांधू शकला - याचा पाया डॉ. भाभा यांनीच घातला होता. 1954 मध्ये त्यांना 'पद्मभूषण' देऊन गौरवण्यात आले.

समारोप

डॉ. होमी भाभा यांनी भारताला एक स्वप्न दिले - 'विज्ञानाद्वारे समृद्धीचे स्वप्न'. "माझ्या देशबांधवांना सन्मानाने जगता यावे, यासाठी विज्ञान हाच एकमेव मार्ग आहे," असे ते म्हणत. आज जेव्हा आपण अणुऊर्जेवर चालणारी शहरे पाहतो, कॅन्सरवर अणुउपचार होताना पाहतो, तेव्हा त्या प्रत्येक यशामागे डॉ. होमी भाभा यांची दूरदृष्टी उभी असते. ते खऱ्या अर्थाने आधुनिक भारताचे शिल्पकार  . Homi  Bhabha ln Marathi Mahiti.

 FAQ 

1. प्रश्न: डॉ. होमी भाभा यांना 'भारतीय अणुऊर्जा कार्यक्रमाचे जनक' का म्हणतात?  

उत्तर: त्यांनीच 1948 मध्ये अणुऊर्जा आयोग स्थापन करून भारताचा त्रिस्तरीय अणुऊर्जा कार्यक्रम सुरू केला, ज्यामुळे भारत अणुऊर्जेत स्वयंपूर्ण बनला.

2. प्रश्न: 'भाभा स्कॅटरिंग' म्हणजे काय?  

उत्तर: इलेक्ट्रॉन आणि पॉझिट्रॉन कणांमधील टक्कर कशी होते याचे स्पष्टीकरण डॉ. भाभा यांनी दिले, ती प्रक्रिया भौतिकशास्त्रात 'भाभा स्कॅटरिंग' म्हणून प्रसिद्ध आहे.

3. प्रश्न: TIFR आणि BARC ची स्थापना कोणी केली?  

उत्तर: डॉ. होमी भाभा यांनी जे.आर.डी. टाटा यांच्या मदतीने 1945 मध्ये TIFR आणि पुढे ट्रॉम्बे येथे BARC ची स्थापना केली.

4. प्रश्न: डॉ. होमी भाभा यांचे निधन कसे झाले?  

उत्तर: 24 जानेवारी 1966 रोजी व्हिएन्नाला जाताना एअर इंडियाच्या विमानाचा माँट ब्लाँक पर्वतावर अपघात होऊन त्यांचे अकाली निधन झाले.

5. प्रश्न: भारताच्या अणुऊर्जा धोरणामागे डॉ. भाभा यांची कोणती दूरदृष्टी होती?  

उत्तर: भारतातील विपुल थोरियमचा वापर करून हजारो वर्षे पुरेल इतकी वीज निर्माण करण्याचे 'त्रिस्तरीय अणुऊर्जा कार्यक्रमाचे' स्वप्न त्यांनी पाहिले होते.

 अधिक माहितीसाठी  वेगवेगळ्या विषयावर माहिती प्राप्त करण्यासाठी आमचे खालील लेख आपण वाचू शकता. 

छत्रपती शिवाजी महाराज मराठी माहिती